Norveški kralj Harald V preminuo je u 89. godini, nakon što je prošle nedjelje primljen u bolnicu zbog liječenja od rijetkog oboljenja krvi, prenosi Danas.
Kraljevska palata u Oslu saopštila je da je preminuo u 06.35 sati po lokalnom vremenu jutros u nacionalnoj bolnici u Oslu, prenosi BBC.
Tokom 24 sata koja su prethodila njegovoj smrti, članovi kraljevske porodice posjećivali su kralja, dok su građani ostavljali cvijeće ispred palate.
Naslijediće ga sin Hakon
Harald je bio prvi norveški kralj rođen u Norveškoj još od 14. veka. Naslijediće ga njegov sin Hakon.
Nakon 35 godina provedenih na prijestolu, ostaće upamćen kao popularna ličnost koja je sprovodila reforme i modernizovala monarhiju, prekinula tradiciju oženivši se građankom i imala ulogu ujedinjujuće figure u najtežim trenucima Norveške.
Poznavaoci kraljevske porodice opisuju ga kao prizemnog, poštovanog i voljenog čovjeka, nazivajući ga „djedom“ nacije i „narodnim kraljem“ – titulom koja je korišćena i za njegovog oca, kralja Olava V.
Nakon bombaških i oružanih napada u Oslu i na ostrvu Utoja 2011. godine, Harald je pozvao Norvežane da podrže jedni druge i da ne „dozvole da strah preuzme kontrolu“.
U novije vrijeme, Harald i njegova porodica suočavali su se sa zdravstvenim problemima i skandalima, posebno zbog povezanosti njegove snahe Mete-Marit sa pokojnim seksualnim prestupnikom Džefrijem Epstinom, kao i zbog presude njenom sinu Marijusu Borgu Hejbiju za silovanje.
Tokom njegove vladavine, norveška monarhija postala je ravnopravnija i transparentnija kada je riječ o finansijama i zdravstvenim pitanjima, rekao je za BBC istoričar i kraljevski dopisnik televizije TV2 Ole-Jergen Šulsrud-Hansen.
Tove Talesen, kraljevska dopisnica portala Nettavisen, opisala je pokojnog kralja kao „jednog od nas“, dok je Karolin Vagle, stručnjakinja za kraljevsku porodicu magazina Se og Hør, rekla da je on „uvijek bio veoma blizak narodu“.
Kada se reprezentacija Norveške u fudbalu vratila iz SAD nakon što je prvi put u istoriji stigla do četvrtfinala Svjetskog prvenstva, Harald ju je dočekao u palati.
Iza sebe je ostavio suprugu, kraljicu Sonju, sa kojom je bio u braku gotovo 58 godina, ćerku, princezu Martu Luiz, sina, novog kralja Hakona, i šestoro unučadi.
Harald je rođen 21. februara 1937. godine na imanju Skaugum, nedaleko od Osla.
Imao tri godine kada je Hitler naredio invaziju Norveške
Imao je tri godine kada je diktator Adolf Hitler naredio invaziju Norveške koju je nacistička Njemačka izvršila početkom Drugog svjetskog rata.
Haraldova majka pobjegla je sa djecom preko granice u Švedsku, a potom su otputovali u SAD na poziv predsjednika Frenklina D. Ruzvelta.
Princ Harald se sa porodicom vratio u Norvešku krajem rata, gdje je završio školovanje i obavezni vojni rok. Prjestolonaslednik je postao 1957. godine, a od 1960. do 1962. studirao je društvene nauke, istoriju i ekonomiju na koledžu Baliol Univerziteta u Oksfordu.
Sonju Haraldsen, ćerku jednog biznismena, upoznao je na jednoj zabavi, ali je prjestolonaslednik morao da čeka devet godina prije nego što mu je bilo dozvoljeno da je oženi. Njegov otac, kralj Olav, oduvijek se nadao da će se oženiti nekom evropskom princezom.
„Na kraju sam rekao ocu da ću, ako ne mogu da se oženim Sonjom, ostati neoženjen“, rekao je kralj Harald norveškom javnom emiteru.
Njegov otac je konačno dao saglasnost, a par se vjenčao u katedrali u Oslu 29. avgusta 1968. godine.
Haraldov izbor otvorio je put i njegovom dvoje djece da se vjenčaju sa građanima, a prema riječima Vagle, to je „pomoglo da se okonča period veoma patrijarhalne kraljevske porodice“.
„Nikada se nije plašio da pokaže emocije, smisao za humor ili ranjivost, i upravo ga je to učinilo veoma ljudskim“, rekla je kraljevska stručnjakinja.
Kada mu se otac razbolio 1990. godine, prjestolonaslednik je postao namjesnik. Harald je potom stupio na prijesto nakon što je Olav preminuo 17. januara 1991. godine.
Prema riječima istoričara Tronda Norena Isaksena, novi kralj je oko 2000. godine počeo da pokazuje svoje pravo lice, prerastajući iz povučenog, ozbiljnog i stidljivog čovjeka u osobu koja je postala mnogo otvorenija i empatičnija.
Najveći izazov na mjestu kralja jul 2011.
U julu 2011. godine Harald se suočio sa svojim najvećim izazovom na mjestu kralja, kada je neonacista Anders Brejvik u Oslu automobilom-bombom ubio osam ljudi, a potom otišao u omladinski kamp na ostrvu Utoja, gdje je ubio još 69 osoba, uglavnom tinejdžera.
Sljedećeg dana obratio se naciji putem televizije, a nekoliko nedelja kasnije održao je govor u kojem je, kao otac, deda, suprug i kralj, izrazio saosećanje sa žrtvama i njihovim porodicama. Na ivici suza, glas mu je podrhtavao i pucao.
„Mogu samo da zamislim kolika je dubina vašeg bola. Kao kralj ove nacije, saosjećam sa svakim od vas“, rekao je.
Osvrćući se na taj trenutak, istoričar Ole-Jergen Šulsrud-Hansen rekao je: „Mislim da nam se taj trenutak urezao u svijest kao slika onoga što monarhija treba da bude.“
Kralj je 2016. godine ponovo dospio na naslovne strane nakon što je održao strastven govor u znak podrške vjerskoj, etničkoj i seksualnoj raznolikosti.
Rekao je da Norvežani dolaze „iz Avganistana, Pakistana i Poljske, iz Švedske, Somalije i Sirije“, da „vjeruju u Boga, Alaha, Univerzum i ništa“, kao i da „ima djevojaka koje vole djevojke, momaka koji vole momke, i djevojaka i momaka koji vole jedni druge“.
Bio strastveni sportista i ekolog
Kralj je takođe bio strastveni sportista i ekolog – jedan od pokretača norveškog ogranka Svjetskog fonda za prirodu (WWF), čiji je norveški ogranak predvodio kao predsjednik 20 godina.
Bio je toliko uspješan jedriličar da je tri puta predstavljao Norvešku na Olimpijskim igrama, a 2022. godine objavio je da završava svoju takmičarsku jedriličarsku karijeru.
Kralj Harald pozvao je norvešku fudbalsku reprezentaciju u palatu nakon što je ove godine stigla do četvrtfinala Svjetskog prvenstva.
Kada se prestolonaslednik Hakon 2001. oženio Mete-Marit, kralj i kraljica prihvatili su i njenog četvorogodišnjeg sina iz prethodne veze. Marijus Borg Hejbi bio je tretiran kao član porodice, ali je kraljevska kuća kasnije naglasila da on nikada nije imao status člana kraljevske porodice.
Kraljeva ćerka, princeza Marta Luiz, prvo se udala za norveškog pisca, a zatim se 2024. godine, što je izazvalo kontroverze, ponovo udala – ovog puta za Amerikanca koji sebe naziva šamanom. Poslovne aktivnosti ovog para na kraju su dovele do toga da ona obustavi obavljanje svojih kraljevskih dužnosti.
Iako su neki Norvežani možda smatrali da je Harald bio previše blag prema kontroverznim životnim odlukama članova svoje porodice, Vagle smatra da se „pokazao kao neko kome je važnije da se stvari razjasne razgovorom nego da izdaje stroga naređenja“.
Kako se kraljevo zdravstveno stanje pogoršavalo, on je u aprilu 2024. godine trajno smanjio broj javnih angažmana.
U novije vrijeme liječen je kortizonom zbog rijetkog oboljenja krvi, hemolitičke anemije, koje dovodi do smanjenja broja crvenih krvnih zrnaca u organizmu. Primljen je u bolnicu 17. avgusta, a njegov sin je postao namjesnik i preuzeo njegove dužnosti.
Niz zdravstvenih problema i skandala
Samo ove godine, norveška kraljevska porodica suočila se sa nizom zdravstvenih problema i skandala koji su je gotovo neprestano držali pod lupom javnosti.
Suđenje Marijusu Borgu Hejbiju za silovanje, koji je u junu pred sudijama u Oslu proglašen krivim za niz krivičnih djela, mjesecima je bilo u središtu pažnje kada je riječ o kraljevskoj porodici. On se sada žalio na kaznu od četiri godine zatvora, a neposredno prije kraljeve smrti pojavio se kraj Haraldove postelje.
Nekoliko dana prije početka suđenja, objavljena su dokumenta koja su otkrila da je njegova majka Mete-Marit često bila u kontaktu sa pokojnim seksualnim prestupnikom Džefrijem Epstinom.
Ona se kasnije izvinila kralju Haraldu i kraljici Sonji zbog svog trogodišnjeg prijateljstva sa Epstinom i priznala da je „loše procijenila situaciju“, dodajući u intervjuu za nacionalnu televiziju da bi voljela da ga nikada nije upoznala.
Dva dana nakon završetka suđenja njenom sinu, Mete-Marit je podvrgnuta transplantaciji pluća. Osam godina ranije dijagnostikovana joj je rijetka forma plućne fibroze.
Njeni ljekari neće moći da kažu da je njeno stanje stabilno sve dok ne prođe godinu dana od transplantacije, a novi kralj suočiće se sa teškim periodom nasljeđivanja prijestola dok bude nastavljao da joj pruža podršku.
Krize koje su potresale monarhiju uticale su i na njenu popularnost. Jedno istraživanje za list Aftenposten pokazalo je da je podrška pala sa 72 odsto u 2024. godini na 54 odsto.
Druga istraživanja pokazala su da gotovo polovina Norvežana smatra da Mete-Marit više ne bi mogla da postane kraljica, iako je sada veoma vjerovatno da će Hakon insistirati na tome da ona postane kraljica.
Uprkos negativnom raspoloženju prema monarhiji, Vagle je rekla da kritike rijetko lično pogađaju pokojnog kralja, zbog čega je stekla utisak da su „svi voljeli kralja Haralda“.
„Kada stvari krenu po zlu u kraljevskoj porodici, ljudi obično krive bilo koga osim kralja“, primijetio je istoričar Trond Noren Isaksen.
Hakon se, međutim, suočavao sa pitanjima o tome kako će turbulencije u njegovom domaćinstvu „pratiti njegovu ulogu kralja“, prema riječima Tove Talesen. Ipak, ona smatra da je pokazao liderske sposobnosti i da se dobro nosio sa nedavnim događajima.
Glavna strategija kraljevske porodice bila je da se distancira od suđenja Marijusu Borgu Hejbiju, a Ole-Jergen Šulsrud-Hansen smatra da je to uglavnom bilo uspješno.
Iako bi moglo da bude dodatnog interesovanja za dokumenta povezana sa Epstinom, Norvežani će sada biti prvenstveno usmjereni na sjećanje na „veoma voljenog kralja“ i pružanje podrške njegovom sinu.
Foto: Screenshot/Facebook
