U okviru „Septembarskih dana kulture“ i Tribine „Svobodijada“, u sali Zahumlja, sinoć je premijerno prikazan film „Dimitrije Sinajit“ Gojka Čelebića, diplomate, književnika i sineaste.
Projekciju je pratila izložba „Dimitrije Sinajit – početak naše pismenosti“, posvećena Sinajskom psaltiru, a upriličen je i književni portret „Naš pisac – naš savremenik“ kojim je oslikano bogato Čelebićevo stvaralaštvo.
Vijek unazad pomjerene su granice naše pismenosti. Filmsko ostvarenje Gojka Čelebića „Dimitrije Sinajit“, snimano u više država, na osnovu izvora iz stranih arhiva, donosi priču o crkvenom diplomati i piscu iz XI vijeka, koja prethodi svemu što je do sada smatrano početkom pismene tradicije na ovim prostorima.
„Uzbudilo me saznanje da jeu dalekom XI vijeku, jedan autor, sa ovih prostora, krenuo u Svetu zemlju, povodom koji je bio duhovne prirode i karaktera. On je bio crkveni diplomata, učenjak, pisac i to uzbuđenje je trajalo naporedo s tim kako sam dobijao saznanja iz inostranih izvora od Dimitriju Sinajitu i njegovom putu. Saznanje o njemu proširuje ili rasteže tradiciju pismenosti na našem prostoru stotinu godina. Do sada se smatralo da je prvi autor koji ima pismeno djelo, književnog karaktera, pop Dukljanin. Poznato je da je umro 1172 godine ali sada znamo da je jedan vijek stariji Dimitrije Sinajit, koji je po provjernim podacima preminuo 1075 godine“, kazao je Čelebić.
Uz projekciju filma otvorena je i izložba reprodukcija stranica originala Sinajskog psaltira, najstarijeg sačuvanog rukopisa staroslovenskog jezika, koji je sa hebrejskog preveo Dimitrije Sinajit. Riječ je o rukopisu iz treće četvrtine XI vijeka, djelu svjetske kulturne baštine. Ovo otkriće nadilazi okvire istraživačkog projekta, poručeno je i iz Ministarstva kulture i medija, koje je, uz Opštinu Nikšić, pokrovitelj događaja.
“ Izložba „Dimitrije Sinajit – početak naše pismenosti“ sa snimcima stranica originala Sinajskog psaltira, vraća nas samim počecima pisane riječi na našim prostorima. I upravo dobija svoj puni smisao, jer pismenost nije samo istorija slova, već istorija našeg pamćenja, način da čovjek, poslije mnogo vjekova, ostane prisutan među onima koji dolaze nakon njega. Kultura ne postoji samo da bi sačuvala prošlost, njena uloga je još važnija, da se prošlosti iznova daje glas, da rukopis ne ostaje samo rukopis, da pisac ne ostaje samo ime i da nasleđe ne ostane samo podatak koji ćemo uredno zabilježiti, a potom i zaboraviti. Ministarstvo kulture i medija sa zadovoljstvom je podržalo program koji upravo, na taj način, razumije kulturu, kao živi prostor susreta prošlog i savremenog, istraživanja i umjetnosti, autora i publike“, istakao je Miloš Nenezić, državni sekretar u Ministarstvu kulture i medija.
Tribina „Svobodijada“, međutim, nije bila posvećena isključivo Dimitriju Sinajitu. Predstavljen je i književni portret autora filma, kroz analizu petoknjižja koje, prema ocjeni kritičara, otkriva raspon rijetko sabran u jednom opusu: od disidentskih godina, preko proze i poezije, do dramskog teksta.
„Gojko Čelebić je poliglota i izuzetan poznavaoc književnosti. Sve što je stvorio ima jedan poseban okvir, specijalno mjesto. U ovom petoknjižju: poeziji, pričama, dramama, kao i u dva toma disidentskih godina, pokazao je kakav je pisac. Dakle, riječ je o autoru koji zavređuje ovakav okrugli sto ali ozbiljne naučne skupove, koji bi zahtjevali iscrpljuju analizu njegovog djela. On je napisao naučne eseje i studije s kojim se ima pravo ponositi“ naglasio je Aleksandar Ćuković, književnik kritičar.
“ Profesor Čelebić je autor koji je u dugom stvaralačkom intervalu pokazao jednu vrstu imaginativne i stvaralačke omnipotencije. Želim da skrenem pažnju na dramske tekstove koji nisu dovoljno pročitani ali da s druge strane pokažem istovjetnost poetičkog kursa profesora Čelebića u različitim žanrovima, po uzoru na Andrićevu misao: “ Da je umjetnik uvijek i u svemu, makar bio to najmanji detalj, cio prisutan u svim segmentima njegovog rada”, smatra književni kritičar Radoje Femić.
Jasan uticaj svjetske književne tradicije u Čelebićevom opusu prepoznaje i književnik Stefan Sinanović.
„Djelo Gojka Čelebića ima neku emamanentnu poetiku, duboko misaonu, sugestivnu, otvorenu za različita tumačenja i interpretacije, ne samo u kontekstu naše, regionalne književnosti, već i svjetske. To je autor koje se pozicionirao, potpisuje antologiju „Gotske pripovijetke“ koju je napisao iz ugla 12 pripovedača iz 13 evropskih zemalja. Prepoznao sam uticaj brojnih pisaca,posebno iz latinske Amerike, u kojoj je autor dugo boravio. Za njegovog neposrednog učitelja uzeo bih Horhe Luisa Borhesa , kao I uticaj Roberta Bolanja čileanskog pisca, čija je književnost po mnogo čemu slična Čelebićevoj“, istakao je Sinanović.
„Čelebić je žanrovski raznovrstan pisac, po mom uverenju jedan od najboljih proznih stvaralaca ,danas, u Crnoj Gori. Knjige „Disidentske godine“, dva toma, pomažu nam, na neki način, da sagledamo odnos diplomatije i književnosti. Ove knjige u više navrata, iz različitih epoha, govore o autorima koji su imali jednu vrstu otvorenog i prikrivenog diplomatskog iskustva. Otuda ta ideja disidenstva. Čelebić ne može biti procijenjen kao disidentska ličnost, a poziciju iz koje piše, naziva perspektiva minornog iskustva, naspram nekog centra majornog iskustva“, rekao je, uz ostalo, Milorad Durutović, književni kritičar.
Moderatorka je bila književnica Milica Bakrač, urednica tribune “Svobodijada”.
Iza Čelebića stoji osamdeset knjiga i brojna filmska ostvarenja. Otkriće o Dimitriju Sinajitu nadilazi taj opus, pomjera hronologiju naše pismene tradicije i ostavlja utisak da je ta priča tek započeta.
Jovan Džodžo
foto/video: RTNK
