Učenici Gimnazije “Stojan Cerović” su, uz podršku profesorke Ane Vujačić, organizovali javni čas posvećen CERN-u, najvećoj laboratoriji za fiziku na svijetu, pružajući učenicima, profesorima i svim ljubiteljima nauke priliku da zakorače u fascinantni svijet savremenih naučnih istraživanja. Bila je to jedinstvena prilika da učesnici saznaju više o modernoj fizici, postave pitanja i kroz interaktivno druženje razvijaju interesovanje za nauku, tehnologiju i istraživanje.
Evropska laboratorija za nuklearna istraživanja, poznatija po svom akronimu CERN, predstavlja najveću naučnu organizaciju na svijetu, u čijem radu učestvuje oko 17.000 naučnika i inženjera. U samom CERN-u stalno je zaposleno oko 2.500 istraživača, a na projektima je angažovano i oko 10.000 gostujućih naučnika sa 608 univerziteta iz više od 110 država. Ipak, CERN je prije svega evropska organizacija sa 22 države članice. Osnovan je 1954. godine, a u njegovom osnivanju je učestvovala i tadašnja Jugoslavija, kazao je gimnazijalac Milan Dendić, jedan od učesnika javnog časa organizovanog u toj vaspitno-obrazovnoj ustanovi.
“To je kao jedan mali grad. Imaju svoju diplomatiju, imaju svoju poštu, imaju sve svoje. Tako da oni su potpuno zasebni od svijeta” – pojašnjava Dendić.
“Na dubini od stotinu metara u tlu, ispod ženevskog jezera, poslije punih 20 godina priprema najveće akceleratorske instalacije, Velikog hadronskog sudarača, naučnici u CERN-u su na trenutak uspjeli da stvore mini verzije “velikog praska” i dobiju odgovore šta se dogodilo sa Univerzumom u sličnim uslovima prije 13,7 milijardi godina, pojasnio je gimnazijalac Milan Ugren.
“Mi pomoću samog pasivnog posmatranja neba, pomoću teleskopa, ne možemo da zalazimo dovoljno duboko da saznamo šta se dešavalo. Na početku samog projekta za širenje univerzuma koristimo u kontrolisanim uslovima namijenjene akceleratore koji ubrzavaju čestice do velikih energija i puštaju ih da se sudaraju. Na taj način mi možemo da dobijemo uslove koji su slični u sličnim uslovima koje su se dešavali na početku širenja našeg univerzuma” – kazao je Ugren.
O CERN-ovim dostignućima u oblasti fizike elementarnih čestica, uz pomoć najnaprednijih naučnih mjernih instrumenta, kao što su akceleratori i detektori čestica, govorio je gimnazijalac Danilo Dendić, dok su njegove koleginice Teodora i Sofija Bigović objasnile kako su istraživanja u CERN-u našla primjenu u medicini i tehnologiji uopšte.
“Korišćenje protona za liječenje raka koristio je 1946. godine Robert Wilson. 1950. godine prvi pacijenti su se liječili u datim ustanovama, međutim sa nenamjenskim akceleratorima. Zašto? Zato što ovi akceleratori nisu imali dovoljnu snagu kako bi omogućili protonu da prodre duboko u podrežo tkivo. Tokom 1970-tih godina dolazi do poboljšanje tehnologije akceleratora, medicinskih snimanja i računarstva” – istakla je Bogović.
CERN-ova istraživanja pomogla su u izradi snažnih računara i mikročipova, unaprijedila analizu velikih količina podataka, kvantno računarstvo, superprovodljive magnete, hlađenje racunara ugljen dioksidom. Neke inovacije našle su i praktičnu primjenu u svakodnevnom životu, kazao je gimnazijalac Aleksandar Rašković.
“Među prvim značajnim dostignućima u CERN-u, tačnije izumima u CERN-u, jeste World Wide Web. Naime, 1989. godine, Bernie Lee je bio jedan od istaknutih naučnika iz CERN-a i on je bio taj koji je osnovao koncept i sistem brzog prenosa podataka između instituta i zbog toga danas imamo internet kakav jeste” – pojasnio je Rašković.
I istraživači iz crnogorskih naučnih institucija su članovi ove eminentne naučne zajednice. “Pet ljudi su zvanično tamo licencirani da rade na CMS eksperimentu, a svake godine jedno ili dvoje studenta sa Univerziteta Crne Gore odlazi tamo u ljetnjim programima” – kazao je Dendić.
Završno izlaganje imala je gimnazijalka Andrijana Šuković, koja je govorila o projektima budućnosti. Naime, očekuje se da će veliki hadronski sudarač doći do kraja svoje upotrebe 2041. godine, pa CERN razmatra različite opcije za nastavak istraživanja. U planu je izgradnja nove generacije akceleratora, a nove projekte najavljuju Kina i Japan.
Mina Gezović
Foto/video: RTNK
